Verslag nummer 103

Toegevoegd op zaterdag 31 oktober 2026

Elementaire Deeltjes

Eind jaren negentig maakten we kennis met Michel Houellebecq. Binnen onze vriendenclub zorgde zijn Elementaire Deeltjes voor een soort van aardverschuiving: hier was een roman die inging op de doorgeschoten maakbaarheidsgedachte, die het einde van de mens als gevolg van (bio)technologische ontwikkelingen voorzag, en waarin expliciet de scheiding van de biologie en de voortplanting werd doordacht. In die tijd leek iedereen wel met Houellebecq bezig te houden en met name na het verschijnen van zijn tweede grote roman, Platform, waren er mensen die zeiden dat hij de grootste filosoof van de moderne tijd was.

Dat was toen al niet waar, en de in werken die na Platform verschenen tapte Houellebecq wel erg vaak uit hetzelfde vaatje. Ik heb uiteindelijk wel alles van hem gelezen, maar het vuurwerk dat Elementaire Deeltjes geweegbracht is nooit meer echt teruggekomen.

Daarom was ik aangenaam verrast dat Auke Hulst in zijn Mitsukoshi Troostbaby Company een citaat uit dit werk van Houellebecq heeft opgenomen. Voor de bespreking van dit boek bij onze boekenclub had ik het betreffende citaat opgezocht, zodat ik het in zijn context kon toelichten. In de bus terug ben ik toen in het boek begonnen te lezen, en uiteindelijk heb ik het helemaal uitgelezen.

Samenvatting (tonen)

Hoewel het lang geleden was dat ik het had gelezen wist ik er nog best veel van. Het boek is inmiddels klassiek genoeg om er uitgebreide samenvattingen en besprekingen van online te vinden (bijvoorbeeld hier, of zeer uitgebreid hier, of hier; een fijn gesprek over het boek uit 1998 zelf is hier terug te luisteren), dus ik beperk me even tot de grote lijnen.

Het verhaal speelt zich af tussen 30 juni 1998 en 27 maart 2009 en gaat over de twee halfbroers Michel Djerzinski en Bruno Clement. Michel is een schuchtere zeer intelligente jongeman die door zijn grootmoeder wordt opgevoed. Hij ontwikkelt een grote interesse in biologie en biochemie en komt (in navolging van Schopenhauer) al vroeg tot de conclusie dat de natuur wreed en ongeïnteresseerd is; de enige uitzondering daarop ziet hij in de moederliefde.

Bruno groeit voornamelijk op in een internaat, waar hij wordt gepest en seksueel wordt misbruikt. Dit heeft tot gevolg dat hij een verknipt zelfbeeld en een verwrongen seksualiteit ontwikkelt. Tijdens zijn studie letteren aan de Sorbonne propt hij zich vol met junkfood en bezoekt hij bordelen en peepshows.

Na redelijk wat omzwervingen ontmoeten beide halfbroers elkaar halverwege het verhaal opnieuw, waar ze spreken over Julian en Aldous Huxley, over Brave New World en over “genetische beheersing en verbetering van soorten, de menselijke soort daarbij inbegrepen” (p. 170; dit is voor mij één van de sleutelscènes uit het boek). Bruno heeft inmiddels een werkelijke relatie, maar wanneer de dame in kwestie een appèl op hem doet reageert hij te laat en pleegt ze zelfmoord. Ook hij is blijkbaar niet tot echte liefde in staat.

Aan het eind van het verhaal verhuist Michel naar Clifden, het meest westerse punt van het Europese continent. Hier werkt hij aan de mutatieloze DNA-reduplicatie, die uiteindelijk tot een nieuw soort mens moet leiden. Wanneer hij zijn werk heeft voltooid, verdwijnt hij op mysterieuze wijze.

In de epiloog van het boek, geschreven rond 2075, komt de verteller van het verhaal zelf aan het woord. Het werk van Michel wordt gezien als een eerste stap in de ontwikkeling van een genetisch gecontroleerd ras en tevens het uitsterven van de menselijke soort, op enkele geïsoleerde, zieltogende gemeenschappen na. Het boek is dan ook opgedragen aan de mens,

die deerniswekkende, vuige soort, nauwelijks van de aap te onderscheiden, die toch zoveel edele ambities in zich meedroeg. […] De soort ook die voor het eerst in de geschiedenis van de wereld in staat was de mogelijkheid van zijn eigen opheffing in overweging te nemen, en die die opheffing een aantal jaren later ook in praktijk wist te brengen. (p.339)

Bijzondere momenten

Er zitten best veel bijzondere momenten in het boek; ik begrijp wel waarom het toentertijd zo’n indruk op me maakte. De wreedheid van de wereld (met name van de mannelijke helft, zie bijvoorbeeld p.176) met moederliefde als enige uitzondering, seksualiteit als enige drijfveer of juist als grote afwezige, of de onmogelijkheid van werkelijk interpersoonlijk contact. Het defaitisme dat uit sommige stukken tekst spreekt doet ook wel denken aan Céline (beide zijn ook wel marques de leurs epoque genoemd). Het volgende citaat zou bijvoorbeeld zonder meer ook uit een werk van Céline kunnen komen, ware het niet dat de vele beletseltekens ontbreken:

Familierelaties blijven jarenlang standhouden, soms tientallen jaren lang, het is een feit dat ze veel langer standhouden dan alle andere relaties; en dan gaan ook zij uiteindelijk als een nachtkaars uit. (p.167)

In Elementaire Deeltjes komen veel van de thema’s uit Houellebecqs oeuvre al duidelijk naar voren. Bij hem gaat het eigenlijk altijd over de zinloosheid van het individuele bestaan in een radicaal kapitalistische maatschappij die is losgeslagen van alle transcendentale verbanden als kunst of religie:

Als de industrie zou stilvallen, als de gespecialiseerde ingenieurs en technici zouden verdwijnen, zou ik niet in staat zijn wat dan ook weer op gang te brengen. En als ik buiten het economisch-industriële systeem zou worden gezet, zou ik niet eens in mijn eigen levensonderhoud kunnen voorzien: ik zou niet weten hoe ik me meost voeden, kleden, beschermen tegen weer en wind; mijn persoonlijke technische vaardigheden zijn veel geringer dan die van de Neanderthaler. (p.216 – zie over ditzelfde thema Serotonine, p.76 of deze presentatie van Thomas Thwaites over zijn DIY-toaster).

Het pleit voor de kwaliteit van Houellebecq dat hij dergelijke relatief grote thema’s op een heel persoonlijke manier weet te adresseren – waardoor ze alleen maar urgenter worden. Wanneer bijvoorbeeld Annabelle na de dood van Michels grootmoeder uiteindelijk toch niet bij hem langsgaat stelt de alwetende verteller dat het meer dan vijfentwintig jaar zal duren voordat ze elkaar weer zien (p.100). Of net na de zelfmoord van Christiane, wanneer zij in een rolstoel terecht is gekomen en Bruno net te lang heeft gewacht om zijn hulp aan te bieden – een citaat dat ook bij keer op keer herlezen zeer indrukwekkend is:

Ze hadden haar rolstoel verwrongen teruggevonden vlak bij de brievenbussen, onder het laatste trapdeel. Haar gezicht was opgezwollen en haar nek gebroken. Bruno stond in de rubriek ‘waarschuwen bij een ongeval’; ze was overleden op tijdens het vervoer naar het ziekenhuis. (p.267)

Conclusie en evaluatie

Het was fijn om dit boek weer te herlezen – een beetje alsof je een oude vriend weer eens tegen komt. Ik vraag me af of het boek vandaag dezelfde impact zou hebben als dertig jaar geleden – veel van de thema’s die Houellebecq aansnijdt of adresseert zijn inmiddels achterhaald of door de tijd overbodig geworden.

Maar toch zit er wel een zekere actualiteit in het geheel. De perfecte DNA-reduplicatie waarover in Elementaire Deeltjes sprake is zorgt ervoor dat de mens (als eerste soort in de wereld) in staat is zijn eigen opvolger te maken en zelf uit te sterven. Dat gegeven doet toch wel erg denken aan de hedendaagse discussies over kunstmatige intelligentie (en de manier waarop de sillicon-valley-elite hiermee aan de haal is gegaan).

En het citaat waar Auke Hulst mee kwam, en wat de reden was dat ik dit boek weer eens ter hand nam?

[De] minnaar hoort de roep van zijn geliefde over de oceanen en de bergen, over de bergen en de oceanen hoort de moeder de roep van haar kind. De liefde bindt, en zij bindt voor eewuig. […] Het isolement is een andere naam voor het kwaad; het is ook een andere naam voor de leugen. Want er bestaat alleen een prachtige, grenzeloze, wederzijdse verstrengeling. (p.324)